Der Diskurs der symbolischen Eliten über den Krieg in der Ukraine

[German follows Polish]

Projekt ma na celu analizę różnic w sposobie przedstawiania wojny w Ukrainie w polskim i niemieckim dyskursie publicznym oraz zbadanie ich wpływu na relacje między oboma krajami. Kluczowe pytania badawcze dotyczą podstawowych różnic w obrazach wojny w mediach obu krajów, intensyfikacji tych dyskursów w różnych okresach oraz roli „dyskursów lęku” w kształtowaniu opinii publicznej. Projekt stawia też pytania o cechy dyskursów lęku powstałych w kontekście wojny w Ukrainie i ich znaczenie dla współczesnej polskiej i niemieckiej debaty publicznej.

Zgodnie z perspektywą konstrukcjonizmu społecznego, szeroko stosowaną w badaniach nad dyskursem publicznym, termin „lęk” jest tu rozumiany jako dyskursywny środek kształtowania obrazu rzeczywistości, a nie jako stan emocjonalny doświadczany przez jednostki. Planowane badania dotyczą stanu debaty publicznej w Polsce i w Niemczech, a nie stanu psychologicznego polskiego i niemieckiego społeczeństwa. Badanie będzie koncentrować się na sposobach nazywania, definiowania, nagłaśniania lub wyciszania przez media zagrożeń dla przyszłości Polski i Niemiec, które są definiowane jako związane z wojną w Ukrainie. 

Metodą badawczą jest analiza ramowania (framing analysis) – perspektywa skupiona na badaniu schematów interpretacji, które służą definiowaniu ważnych kwestii społecznych, w tym sytuacji kryzysowych, takich jak wojna. Sytuacje takie przekraczają rutynę i w powszechnej opinii wymagają objaśnienia. Badania empiryczne będą prowadzone na podstawie korpusu materiałów prasowych oraz podcastów, zbieranych w latach 2022–2025. Wnioski zostaną przedstawione na konferencjach naukowych, opublikowane w artykułach i monografii. Wyniki mają służyć edukacji publicznej oraz wspieraniu krytycznej analizy treści medialnych, zwłaszcza w celu przeciwdziałania manipulacjom i dezinformacji. Projekt podkreśla także znaczenie otwartej debaty i wymiany międzynarodowej w kontekście stosunków polsko-niemieckich.

Das Projekt zielt darauf ab, die Unterschiede in der Darstellung des Krieges in der Ukraine im polnischen und deutschen öffentlichen Diskurs zu analysieren und ihre Auswirkungen auf die Beziehungen zwischen den beiden Ländern zu untersuchen. Die zentralen Forschungsfragen betreffen die wesentlichen Unterschiede in der Darstellung des Krieges in den Medien beider Länder, die Intensivierung dieser Diskurse in verschiedenen Zeiträumen und die Rolle von „Angstdiskursen” bei der Bildung der öffentlichen Meinung. Das Projekt wirft auch Fragen nach den Charakteristika der Angstdiskurse auf, die im Kontext des Krieges in der Ukraine entstanden sind, sowie nach deren Relevanz für die heutige polnische und deutsche öffentliche Debatten.

Im Einklang mit der Perspektive des sozialen Konstruktivismus, die in der Forschung über den öffentlichen Diskurs in Polen und Deutschland weit verbreitet ist, wird der Begriff „Angst” hier als ein diskursives Mittel zur Darstellung der Realität und nicht als ein von Individuen erlebter emotionaler Zustand verstanden. Anders ausgedrückt, richtet sich die geplante Untersuchung auf den Zustand der öffentlichen Debatten in Polen und Deutschland und nicht auf den psychologischen Zustand der polnischen und deutschen Gesellschaft. Die Studie wird sich mit Arten und Weisen befassen, auf die die Medien die mit dem Krieg in der Ukraine zusammenhängenden Bedrohungen für die Zukunft Polens und Deutschlands benennen, ausformulieren, als relevant kennzeichnen oder ausblenden.

Die grundlegende methodische Vorgehensweise für die geplante Forschung stellt die Framing-Analyse dar – eine Perspektive, die sich auf die Untersuchung von Interpretationsmustern konzentriert, die dazu dienen, wichtige soziale Fragen zu definieren, einschließlich krisenhafter Situationen wie Krieg. Solche Situationen gehen über die Routine hinaus und bedürfen nach allgemeiner Auffassung einer Erklärung. Die empirische Forschung wird auf der Grundlage eines Korpus von Presse- und Podcast-Kommentaren aus dem Zeitraum 2022-2025 durchgeführt. Die Ergebnisse werden auf wissenschaftlichen Konferenzen vorgestellt und in Artikeln und Monografien veröffentlicht werden. Sie sollen zur Aufklärung der Öffentlichkeit beitragen, das „Diskursbewusstsein” erhöhen und die kritische Analyse von Medieninhalten fördern, insbesondere im Zusammenhang mit der Bekämpfung von Manipulation und Desinformation. Das Projekt unterstreicht auch die Bedeutung einer offenen Debatte und des internationalen Austauschs im Kontext der deutsch-polnischen Beziehungen.

Project leader: Prof. Dr. Karol Franczak, Uniwersytet Łódzki

Cooperation partner: Prof. Dr. Andreas Langenohl